آشنایی با انواع شاخص های بورس و کاربردهای آنها

به صورت کلی، شاخص ابزاری برای ارزیابی تغییرات داده‌های اقتصادی است. شاخص‌ها در بازارهای مالی معیار مهمی برای سنجش سرمایه‌گذاری هستند. شاخص‌ های بورس در واقع معیارهای مهمی هستند که با بررسی و تحلیل آن‌ها، می‌توان وضعیت گذشته و حال بورس را از جنبه‌های مختلف، ارزیابی کرد. تحلیل شاخص‌های بورس و نوسانات آن‌ها، نقش مهمی در تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران دارد. بنابراین تمامی فعالین بازار سرمایه که ممکن است بر اساس تحلیل بنیادی، تحلیل تکنیکال، تابلوخوانی یا ترکیبی از این روش‌ها فعالیت کنند، همواره شاخص های بازار را تحت نظر دارند.

از مهم‌ترین شاخص‌ های بورس در جهان می‌توان به شاخص‌های S&P 500 و Dow Jones اشاره کرد.

شاخص کل TEDPIX

در بورس تهران ‌‌شاخص بازدهی یا همان شاخص قیمت و بازده نقدی با نام TEDPIX نیز شناخته می‌شود. این ‌شاخص همان شاخصی است که همیشه در اخبار و رسانه‌ها از آن به عنوان ‌شاخص بورس تهران یاد می‌شود. شاخص کل در بین فعالان بازار و سرمایه‌گذاران یکی از پرکاربردترین شاخص‌هاست. این ‌شاخص بیانگر سطح عمومی قیمت و سود سهام شرکت‌های پذیرفته شده در بورس است. به عبارت دیگر تغییرات ‌شاخص کل بیانگر میانگین بازدهی سرمایه‌گذاران در بورس است. برای درک ساده‌تر مفهوم ‌شاخص کل، فرض کنید که شما از تمام شرکت‌های بورسی متناسب با وزن آن‌ها در ‌شاخص کل بورس سهام خریداری کنید. در این صورت، تغییرات شاخص کل بورس برابر با میزان بازدهی سبد سهام شما خواهد بود. در واقع ‌‌شاخص کل تغییرات قیمت سهام و سودهای سالیانه‌ای را که شرکت‌ها به شما پرداخت می‌کنند را محاسبه می‌کند.

نکته‌ای که هنگام بررسی شاخص باید به آن بیشتر توجه کنیم، میزان تغییرات ‌‌شاخص کل است. مثلا اگر شاخص کل بورس در طی یک سال از عدد ۸۰ هزار به ۱۲۰ هزار واحد برسد، نشان‌دهنده این است که میانگین بازدهی بورس طی یکسال اخیر برابر با ۵۰ درصد بوده است. در این شرایط، چنانچه شما سبدی از سهام تمام شرکت‌های بورسی متناسب با وزن آن‌ها در ‌شاخص کل بورس داشته باشید، ۵۰ درصد بازدهی کسب کرده‌اید. این موضوع به هیچ وجه بدین معنانیست که همه سرمایه گذاران ۵۰ درصد سود کرده‌اند.

طبق فرمول محاسبه ‌شاخص کل، هر چه شرکت‌ها بزرگتر باشند و سرمایه بیشتری داشته باشند، تاثیر بیشتری بر روی شاخص کل خواهند داشت. به‌عنوان مثال تاثیرگذاری تغییرات قیمت شرکت‌‌های بزرگی مانند صنایع پتروشيمی خليج فارس یا فولاد مبارکه خیلی بیشتر از تاثیرگذاری شرکت‌های کوچکی مانند سیمان خاش یا قند هکمتان بر شاخص کل است.

بیشتر بخوانید: حداقل سرمایه برای ورود به بورس چقدر است؟

شاخص کل هم‌وزن در بورس

برخی از کارشناسان و فعالان بازار سرمایه اعتقاد دارند شاخص کل معیار مناسبی برای ارزیابی شرکت‌های بورسی و نشان دهنده برآیند عمومی تغییرات بازار سهام نیست. به‌دلیل اینکه تاثیرگذاری شرکت‌ها با سرمایه بزرگتر بر شاخص کل بیشتر است. به‌طوری‌که در مواقعی شاهد آن هستیم که اکثر بازار سهام در وضعیت کاهشی قرار دارند، اما با افزایش قیمت سهام چند شرکت بزرگ، شاخص کل مثبت می‌شود.

در شاخص کل هم‌وزن، شرکت‌های پذیرفته شده در بورس با وزنی برابر در محاسبه ‌شاخص کل سهیم هستند. بنابراین نوسانات مثبت و منفی شرکت‌های کوچک، به اندازه نوسان مثبت و منفی شرکت‌های بزرگ در این ‌شاخص تاثیرگذار است.

‌شاخص قیمت TEPIX

شاخص قیمت نیز یکی از اصلی‌ترین شاخص‌های بورس است. این ‌شاخص بیانگر روند عمومی تغییر قیمت سهام همه شرکت‌های پذیرفته در بورس اوراق بهادار است. برخلاف ‌شاخص کل، سود تقسیمی شرکت‌ها در این شاخص لحاظ نمی‌شود. مثلا اگر شاخص قیمت بورس در مدت یکسال ۲۰ درصد رشد داشته باشد، به این معنی است که سطح عمومی قیمت‌ها در بورس نسبت به یکسال گذشته به طور متوسط ۲۰ درصد رشد داشته است. تفاوت عمده این شاخص با ‌شاخص کل این است که در ‌شاخص قیمت، فقط قیمت سهام شرکت‌های بورسی در فرمول شاخص مورد محاسبه قرار می‌گیرد. در صورتی که در شاخص کل علاوه بر قیمت، سود پرداختی سالیانه شرکت‌ها هم در محاسبه شاخص لحاظ می‌شود. در این ‌شاخص نیز مثل ‌شاخص کل، وزن شرکت‌ها در تاثیر آن‌ها بر شاخص قیمت اهمیت دارد، یعنی هرچه شرکت بزرگتر باشد، تاثیر آن بر شاخص قیمت نیز بیشتر است.

شاخص قیمت هم‌وزن در بورس

در شاخص قیمت هم وزن، شرکت‌های پذیرفته شده در بورس با وزنی برابر در محاسبه ‌‌شاخص قیمت سهیم هستند. بنابراین نوسانات مثبت و منفی شرکت‌های کوچک، به اندازه نوسان مثبت و منفی شرکت‌های بزرگ در این ‌شاخص تاثیرگذار است.

‌شاخص سهام آزاد شناور TEFIX

پیش از آنکه درباره شاخص سهام آزاد شناور توضیح دهیم، لازم است مفهوم «سهام شناور آزاد» را مرور کنیم. سهام شناور آزاد (Free float) به بخشی از سهام یک شرکت سهامی گفته می‌شود که دارندگان آن آماده عرضه و فروش آن هستند. به عبارت دیگر، انتظار می‌رود این بخش از سهام شرکت در آینده‌ای نزدیک قابل معامله باشد. مالکان سهام شناور آزاد قصد ندارند با حفظ آن در مدیریت شرکت مشارکت کنند. برای محاسبه سهام شناور آزاد باید ترکیب سهامداران را بررسی و سهامداران راهبردی را مشخص کرد. سهامدار راهبردی، سهامدارانی هستند که در کوتاه مدت، قصد واگذاری سهام خود را نداشته و معمولاً می‌خواهند برای اعمال مدیریت خود، این سهام را حفظ کنند.

محاسبه شاخص سهام شناور آزاد، مشابه ‌شاخص کل است. با این تفاوت که در وزن‌دهی شرکت‌های موجود در سبد ‌شاخص، به جای استفاده‌ از کل سهام منتشر شده، تنها از سهام شناور آزاد شرکت‌ها استفاده‌ می‌شود. هدف اصلی استفاده‌ از سهام شناور آزاد در محاسبه شاخص‌ها، در واقع پیگیری رفتار قسمتی از بازار است که از قدرت نقدشوندگی بیشتری برخوردار است.

شاخص بازار اول و دوم بورس چیست؟

در بورس اوراق بهادار تهران، شرکت‌ها بر اساس معیارهایی مثل میزان سرمایه، درصد سهام شناور، سودآوری و سابقه فعالیت، در دو بازار مجزا طبقه‌بندی می‌شوند: بازار اول و بازار دوم. برای هر یک از این بازارها شاخص جداگانه‌ای وجود دارد که تغییرات قیمتی سهام شرکت‌های آن گروه را نشان می‌دهد.

شاخص بازار اول

این شاخص نشان‌دهنده وضعیت کلی قیمت سهام شرکت‌هایی است که در بازار اول بورس پذیرفته شده‌اند. شرکت‌های این بازار معمولاً شرایط بهتری از نظر شفافیت، سودآوری و سرمایه دارند. برای مثال، برای ورود به بازار اول، شرکت باید حداقل ۲۰٪ سهام شناور آزاد، سرمایه ثبت‌شده حداقل ۱۰۰ میلیارد تومان، سابقه فعالیت حداقل ۳ سال و بدون زیان انباشته باشد. این شرکت‌ها باید طی سه دوره مالی متوالی سودآور بوده باشند. از این رو، شاخص بازار اول بیشتر بازتاب‌دهنده عملکرد شرکت‌های بزرگ و با ثبات بازار است.

شاخص بازار دوم

شرکت‌هایی که هنوز به معیارهای بازار اول نرسیده‌اند اما همچنان شرایط پذیرش در بورس را دارند، در بازار دوم پذیرش می‌شوند. شاخص بازار دوم نیز بیانگر تغییرات قیمت سهام شرکت‌های این بازار است. این بازار میزبان شرکت‌هایی با سرمایه و سابقه کمتر است و معمولاً پویایی و نوسانات بیشتری دارد. تحلیل این شاخص برای بررسی وضعیت کلی شرکت‌های متوسط و کوچک بازار بسیار مفید است.

سایر شاخص های بورس

در بورس اوراق بهادار تهران، شاخص‌های دیگری نظیر شاخص صنعت، شاخص مالی، ‌شاخص قیمت به تفکیک هر صنعت و ‌شاخص قیمت ۵۰ شرکت فعال‌تر وجود دارد. هر یک از این شاخص‌ها در واقع یک زیر شاخص از کل بازار سرمایه است. به عنوان مثال تغییرات ‌شاخص صنعت بیانگر میانگین بازدهی سرمایه‌گذاران در شرکت‌های تولیدی است و تغییرات ‌شاخص مالی نیز بیانگر میانگین بازدهی سرمایه‌گذاران در گروه خدمات مالی و سرمایه‌گذاری است.

برخی از معامله‌گران برای تحلیل روند صنایع مختلف از شاخص صنایع (Industry Index) بهره می‌برند. این شاخص معیاری است که عملکرد کلی یک بخش خاص از بازار را اندازه‌گیری می‌کند. شاخص صنایع برای مقایسه عملکرد صنایع مختلف، شناسایی روندهای بازار و اتخاذ تصمیمات سرمایه‌گذاری استفاده می‌شوند. همچنین برای بررسی شاخص صنایع مختلف می‌توانید به سامانه بورس ویو و بخش ایزی چارت در سامانه ایزی تریدر مراجعه کنید.

دو نکته قابل‌توجه در خصوص شاخص کل که باید مد نظر سرمایه‌گذاران باشد:

• نکته اول اینکه افزایش ‌شاخص کل، لزوماً به معنای سودآوری سهام همه شرکت‌های حاضر در بورس نیست. همان‌طور که کاهش شاخص کل نیز لزوماً به معنای ضرردهی سهام همه شرکت‌ها در بورس نیست. زیرا همان‌گونه که گفته شد، ‌شاخص کل، بیانگر میانگین بازدهی بورس است. چه‌بسا، در برخی موارد، علیرغم رشد قابل‌توجه ‌شاخص کل بورس، برخی سهام با افت قیمت مواجه شده و سهامداران خود را با زیان مواجه سازند. یا در شرایطی که شاخص کل با کاهش مواجه است، برخی سرمایه‌گذاران که سهام ارزنده‌ای را در سبد سهام خود دارند، سود قابل قبولی به دست می‌آورند. بنابراین، سرمایه‌گذاران نباید صرفاً با اتکا به اخبار رشد ‌شاخص کل و بدون بررسی کامل در خصوص ارزش ذاتی سهام، اقدام به سرمایه‌گذاری در بورس کنند. سرمایه گذاران باید حتی در شرایط رشد مستمر ‌شاخص‌ کل نیز در انتخاب سهام، کاملاً دقت کنند.
• نکته دوم ارتباط بین ‌شاخص کل و سبد سهام است. حتما به خاطر دارید که یکی از اصول بسیار مهم سرمایه‌ گذاری در بورس، تشکیل سبد سهام متنوع است. هر اندازه سبد سهام یک سرمایه‌گذار، متنوع‌تر و به ترکیب سهام شرکت‌های موجود در بورس نزدیک‌تر باشد، بازدهی آن سرمایه‌گذار نیز به متوسط بازدهی کل بورس که توسط شاخص کل نشان داده می‌شود، نزدیک‌تر خواهد بود. اگر فردی بتواند ترکیب سهام موجود در سبد سهام خود را به‌طور کامل، منطبق بر ترکیب تمامی سهام حاضر در بورس کند، بازدهی وی نیز به‌طور کامل منطبق بر نوسانات شاخص کل بورس خواهد بود. مثلا با رشد ۳۰ درصدی ‌شاخص، وی نیـز حدودا ۳۰ درصد سود به دست خواهد آورد.

کاربرد شاخص‌های بورس

شاخص‌های بورس یکی از مهم‌ترین ابزارهایی هستند که به کمک آن‌ها می‌توان وضعیت کلی بازار سرمایه را ارزیابی کرد. این شاخص‌ها مانند دماسنج بازار عمل می‌کنند و به سرمایه‌گذاران کمک می‌کنند تا بفهمند بازار در شرایط رونق است یا در حال رکود.

در واقع، شاخص‌ها تصویری کلی از عملکرد بازار یا بخشی خاص از آن ارائه می‌دهند و امکان تحلیل روندها و پیش‌بینی تغییرات آینده را فراهم می‌سازند. سرمایه‌گذاران با بررسی تغییرات شاخص‌ها در بازه‌های زمانی مختلف، می‌توانند درک بهتری از مسیر حرکت بازار پیدا کرده و تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیرند.

به‌طور کلی، شاخص ابزاری است برای مقایسه میزان تغییر در مجموعه‌ای از عوامل یا داده‌ها طی زمان. برای مثال، با شاخص صنعت می‌توان عملکرد صنایع مختلف را با یکدیگر مقایسه کرد و متوجه شد کدام صنعت بازدهی بهتری داشته است.

استفاده درست از شاخص‌ها به سهام‌داران این امکان را می‌دهد که دیدی جامع نسبت به بازار داشته باشند، رفتار سرمایه‌گذاران را تحلیل کنند و فرصت‌ها یا تهدیدهای احتمالی را بهتر شناسایی کنند.

شاخص‌های بورس، ابزارهایی بسیار مهم و کاربردی در تحلیل بازار سرمایه هستند که به سرمایه‌گذاران کمک می‌کنند تا وضعیت کلی بازار، صنایع مختلف و حتی عملکرد شرکت‌ها را به‌صورت عددی و مقایسه‌ای بررسی کنند. شناخت انواع شاخص‌ها از جمله شاخص کل، شاخص هم‌وزن، شاخص قیمت، شاخص سهام شناور و شاخص‌های صنعت، نقش کلیدی در تصمیم‌گیری‌های آگاهانه دارد. این شاخص‌ها نه‌تنها وضعیت گذشته و حال بازار را نشان می‌دهند، بلکه مسیر احتمالی آینده بازار را نیز ترسیم می‌کنند.

برای سرمایه‌گذاران، درک دقیق از نحوه تأثیرگذاری شاخص‌ها و تفاوت بین آن‌ها بسیار مهم است؛ زیرا عملکرد سبد سهام آن‌ها می‌تواند با شاخص کل هماهنگ باشد یا تفاوت زیادی با آن داشته باشد. از این رو، اتکای صرف به شاخص کل بدون بررسی دقیق سهام و صنایع، می‌تواند تصمیم‌گیری‌های نادرستی به همراه داشته باشد.

سوالات متداول