معاملات عمده چیست؟ بررسی قوانین، شرایط و فرآیند انجام معاملات  

در بازار سرمایه، بخشی از معاملات به خرید و فروش حجم قابل‌توجهی از سهام اختصاص دارد که به‌دلیل آثار احتمالی آن بر روند معاملات و ساختار مالکیت شرکت‌ها، تابع ضوابط و سازوکارهای ویژه‌ای است. این دسته از معاملات که با عنوان معاملات عمده شناخته می‌شوند، نقش مهمی در انتقال مالکیت، جابه‌جایی بلوک‌های سهام و اجرای برخی تصمیمات راهبردی در بازار سرمایه ایفا می‌کنند. ازاین‌رو، آشنایی با مفهوم معاملات عمده و چارچوب کلی حاکم بر آن، برای فعالان بازار سرمایه و سرمایه‌گذاران از اهمیت بالایی برخوردار است. 

معاملات عمده چیست؟

معاملات عمده (Block Trade) یکی از روش‌های انجام معامله در بازار سرمایه است که برای خرید یا فروش حجم بالایی از سهام یک شرکت (اگر حجم سفارش از حد نصاب تعیین‌شده توسط بورس یا فرابورس عبور کند) مورد استفاده قرار می‌گیرد. این نوع معاملات به‌دلیل حجم قابل‌توجه سفارش، در بازاری مجزا از معاملات عادی انجام می‌شوند تا از ایجاد نوسانات شدید در قیمت سهم و برهم خوردن تعادل عرضه و تقاضا جلوگیری شود. معاملات عمده معمولا توسط سهامداران عمده، شرکت‌های سرمایه‌گذاری، صندوق‌های سرمایه‌گذاری و سایر سرمایه‌گذاران حقوقی انجام می‌شود.

تفاوت معاملات خرد، عمده و بلوکی در بورس

معاملات اوراق بهادار در بازار سرمایه از نظر حجم و نحوه انجام به سه دسته خرد، عمده و بلوکی تقسیم می‌شوند. معاملات خرد همان خرید و فروش‌های روزانه سرمایه‌گذاران است که حجم آن‌ها کمتر از حد نصاب معاملات عمده است. معاملات عمده برای خرید و فروش حجم بالایی از سهام انجام می‌شود و به‌دلیل تاثیر احتمالی بر قیمت سهم، مطابق مقررات ویژه و خارج از بازار عادی صورت می‌گیرد. معاملات بلوکی نیز نوعی معامله عمده است که معمولا با انتقال بلوک بزرگی از سهام همراه بوده و در برخی موارد می‌تواند بر ترکیب سهامداری یا کنترل شرکت اثرگذار باشد.

شیوه عرضه عمده سهام

عرضه عمده سهام در بازار سرمایه معمولا به دو روش انجام می‌شود:

۱. عرضه عمده از طریق کارگزار

در این روش، سهامدار حجم قابل‌توجهی از سهام خود را از طریق کارگزار برای فروش عرضه می‌کند. شرایط معامله از جمله قیمت، حجم و زمان انجام آن بر اساس توافق میان خریدار و فروشنده و مطابق مقررات بازار تعیین می‌شود و معامله از طریق سامانه‌های معاملاتی انجام می‌گیرد. 

۲. عرضه بلوکی

در عرضه بلوکی، حجم بزرگی از سهام یک شرکت به‌صورت یکجا معامله می‌شود. این نوع عرضه معمولا با هدف انتقال درصد قابل‌توجهی از مالکیت یا حقوق مدیریتی شرکت انجام می‌شود؛ ازاین‌رو، قیمت معامله ممکن است با قیمت جاری سهم در بازار متفاوت باشد و بر اساس توافق طرفین تعیین شود.

انواع سهام قابل عرضه در معاملات عمده

سهام عرضه‌شده در معاملات عمده، بسته به میزان اختیاراتی که برای خریدار ایجاد می‌کند، به سه دسته تقسیم می‌شود:

• سهام مدیریتی کنترلی: این نوع سهام، امکان اعمال کنترل بر شرکت را برای خریدار فراهم می‌کند و معمولا با حق انتخاب مدیرعامل، تعیین اعضای هیئت‌مدیره و تاثیرگذاری بر تصمیمات کلان شرکت همراه است.
• سهام مدیریتی غیرکنترلی: دارندگان این سهام می‌توانند در مدیریت شرکت نقش داشته باشند؛ اما میزان نفوذ آن‌ها محدودتر است و معمولا امکان کنترل کامل یا تعیین مدیرعامل را ندارند.
• سهام غیرمدیریتی: این سهام تنها حقوق مالی مانند دریافت سود و بهره‌مندی از افزایش ارزش سهام را برای سرمایه‌گذار ایجاد می‌کند و حق اعمال نفوذ در مدیریت شرکت را به همراه ندارد.

مراحل انجام معاملات عمده

فرآیند انجام معاملات عمده در بورس و فرابورس به‌طور کلی شامل مراحل زیر است:

۱. فروشنده مدارک و اطلاعات موردنیاز را از طریق کارگزار خود به بورس یا فرابورس ارائه می‌کند.

۲. پس از بررسی و تایید مدارک، اطلاعیه عرضه توسط بورس یا فرابورس منتشر می‌شود.

۳. خریداران واجد شرایط، سفارش‌های خرید و فروش را در بازه زمانی تعیین‌شده از طریق سامانه‌های معاملاتی ثبت می‌کنند.

۴. در معاملات عمده شرایطی، پس از مشخص شدن برنده رقابت، کارگزار فروشنده موظف است مستندات مربوط به تسویه خارج از پایاپای را حداکثر ظرف ۹ روز کاری ارائه کند.

انواع معاملات عمده بر اساس نحوه تسویه

معاملات عمده با توجه به نحوه پرداخت وجه و زمان تسویه، در دو دسته اصلی قرار می‌گیرند:

معامله عمده عادی: در معاملات عمده عادی، تسویه وجه مطابق مقررات بازار سرمایه و در مهلت تعیین‌شده، یعنی سه روز کاری پس از انجام معامله، انجام می‌شود. این شیوه، رایج‌ترین نوع معاملات عمده است و فرآیند تسویه آن مشابه سایر معاملات بازار سرمایه خواهد بود.

معامله عمده شرایطی: در معاملات عمده شرایطی، مالکیت سهام پس از قطعی شدن معامله به خریدار منتقل می‌شود، اما بخشی از مبلغ معامله بر اساس توافق طرفین و به‌صورت اقساطی یا در سررسیدهای مشخص پرداخت می‌شود. تسویه بخش مدت‌دار معامله خارج از فرآیند تسویه رسمی بورس یا فرابورس انجام می‌شود.

این نوع معامله معمولا در واگذاری بلوک‌های بزرگ سهام، انتقال مالکیت شرکت‌ها و برخی واگذاری‌های مرتبط با خصوصی‌سازی مورد استفاده قرار می‌گیرد و امکان خرید سهام با پرداخت تدریجی وجه معامله را برای خریدار فراهم می‌کند.

محدودیت‌ها و الزامات معاملات عمده

معاملات عمده در بورس و فرابورس بر اساس ضوابط و مقررات مشخصی انجام می‌شوند تا ضمن حفظ شفافیت و تعادل بازار، از ایجاد اختلال در روند معاملات جلوگیری شود. یکی از مهم‌ترین این الزامات، تعیین حد نصاب حجم سفارش و معاملات بر اساس تعداد سهام پایه شرکت است که مشخص می‌کند یک سفارش در چه شرایطی مشمول مقررات معاملات عمده خواهد بود. 

سرمایه‌گذارانی که حداقل یک درصد از سهام یک شرکت را در اختیار دارند، در زمره سهامداران عمده آن شرکت محسوب می‌شوند و خرید و فروش سهام آن‌ها باید مطابق ضوابط و مقررات مربوط به معاملات سهامداران عمده انجام شود. 

در نمادهای فرابورسی

۱. اگر تعداد سهام پایه شرکت بیش از یک میلیارد سهم باشد: 

مجموع حجم سفارش‌ها و معاملات هر سرمایه‌گذار از طریق سامانه‌های معاملاتی (مفید آنلاین، ایزی‌تریدر، الگوریتم، آنلاین گروهی، استیشن و …) نباید بیشتر یا مساوی ۱ درصد از سهام پایه آن شرکت باشد.

مثال:
فرض کنید یک شرکت فرابورسی دارای ۲ میلیارد سهم باشد.

۲۰,۰۰۰,۰۰۰ سهم = ۲,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۱٪ = ۱٪ از سهام پایه 

بنابراین مجموع حجم سفارش‌ها و معاملات یک سرمایه‌گذار از طریق سامانه‌های معاملاتی باید کمتر از ۲۰ میلیون سهم باشد.

۲. اگر تعداد سهام پایه شرکت یک میلیارد سهم یا کمتر باشد:

مجموع حجم سفارش‌ها و معاملات هر سرمایه‌گذار از طریق سامانه‌های معاملاتی (مفید آنلاین، ایزی‌تریدر، الگوریتم، آنلاین گروهی، استیشن و …) نباید بیشتر یا مساوی ۵ درصد از سهام پایه شرکت باشد.

مثال:
فرض کنید یک شرکت فرابورسی دارای ۸۰۰ میلیون سهم باشد.

۴۰,۰۰۰,۰۰۰ سهم = ۸۰۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۵٪ = ۵٪ از سهام پایه

بنابراین مجموع حجم سفارش‌ها و معاملات یک سرمایه‌گذار از طریق سامانه‌های معاملاتی باید کمتر از ۴۰ میلیون سهم باشد. 

در نمادهای بورسی

۱. اگر تعداد سهام پایه شرکت بیش از سه میلیارد سهم باشد:

مجموع حجم سفارش‌ها و معاملات هر سرمایه‌گذار از طریق سامانه‌های معاملاتی (مفید آنلاین، ایزی‌تریدر، الگوریتم، آنلاین گروهی، استیشن و …) نباید بیشتر یا مساوی ۱ درصد از سهام پایه شرکت باشد.

مثال:
فرض کنید یک شرکت بورسی دارای ۵ میلیارد سهم باشد.

۵۰,۰۰۰,۰۰۰ سهم = ۵,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۱٪ = ۱٪ از سهام پایه 

بنابراین مجموع حجم سفارش‌ها و معاملات یک سرمایه‌گذار از طریق سامانه‌های معاملاتی باید کمتر از ۵۰ میلیون سهم باشد. 

۲. اگر تعداد سهام پایه شرکت سه میلیارد سهم یا کمتر باشد:

مجموع حجم سفارش‌ها و معاملات هر سرمایه‌گذار از طریق سامانه‌های معاملاتی (مفید آنلاین، ایزی‌تریدر، الگوریتم، آنلاین گروهی، استیشن و …) نباید بیشتر یا مساوی ۵ درصد از سهام پایه شرکت باشد.

مثال:
فرض کنید یک شرکت بورسی دارای ۲ میلیارد سهم باشد.

۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰ سهم = ۲,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۵٪ = ۵٪ از سهام پایه

بنابراین مجموع حجم سفارش‌ها و معاملات یک سرمایه‌گذار از طریق سامانه‌های معاملاتی باید کمتر از ۱۰۰ میلیون سهم باشد.

نکته: در نمادهای حق‌تقدم، حد نصاب معاملات عمده بر مبنای تعداد سهام پایه نماد اصلی شرکت محاسبه می‌شود. بنابراین، حجم سفارش‌ها و معاملات سرمایه‌گذار با سهام پایه نماد اصلی سنجیده شده و تعداد حق‌تقدم‌های منتشر‌شده در این محاسبه ملاک قرار نمی‌گیرد. 

معاملات عمده یکی از سازوکارهای مهم بازار سرمایه برای خرید و فروش حجم بالایی از سهام است که با هدف حفظ تعادل بازار، جلوگیری از نوسانات شدید قیمت و تسهیل انتقال مالکیت انجام می‌شود. این معاملات بر اساس ضوابط مشخصی از جمله حد نصاب حجم سفارش، شیوه عرضه، نحوه تسویه و مقررات بورس و فرابورس صورت می‌گیرند. آشنایی با این قوانین به سرمایه‌گذاران کمک می‌کند تا هنگام ثبت سفارش‌های با حجم بالا، تصمیم‌گیری آگاهانه‌تری داشته باشند و معاملات خود را مطابق مقررات بازار سرمایه انجام دهند. 

سوالات متداول