عرضه اولیه به روش Book Building چیست و چگونه انجام می‌شود؟

عرضه اولیه یا IPO، به معنای ارائه عمومی سهام یک شرکت برای اولین‌بار در بازار بورس است. این فرآیند، نه‌تنها فرصتی برای تأمین مالی شرکت‌ها فراهم می‌کند، بلکه امکان مشارکت مستقیم سرمایه‌گذاران در رشد بنگاه‌های اقتصادی را نیز فراهم می‌سازد. سرمایه‌گذاران نیز معمولاً از خرید عرضه اولیه به دلیل قیمت‌گذاری کمتر از ارزش ذاتی، سود مناسبی کسب می‌کنند.
در همین راستا، بازار سرمایه همواره به دنبال توسعه ابزارهایی نوآورانه برای افزایش شفافیت، بهبود قیمت‌گذاری و جذب سرمایه‌گذاران خرد بوده است. یکی از این راهکارهای مدرن، روش بوک بیلدینگ (Book Building) است؛ شیوه‌ای جدید در عرضه اولیه که طی آن سرمایه‌گذاران می‌توانند سفارش خرید خود را در یک بازه زمانی مشخص و نه صرفاً در یک لحظه ثبت کنند. این روش با فراهم‌کردن فضای رقابتی و کشف واقعی‌تر قیمت سهام، جایگزین روش‌های سنتی شده و نقشی مؤثر در ارتقاء کارایی و عدالت در توزیع سهام ایفا می‌کند.

بوک بیلدینگ چیست و چه کاربردی دارد؟

بوک بیلدینگ (Book Building) به‌عنوان یک روش ساختارمند در فرآیند عرضه اولیه، این امکان را فراهم می‌آورد که سرمایه‌گذاران بتوانند در یک بازه زمانی مشخص و با آرامش بیشتری سفارش خرید خود را ثبت کنند. برخلاف شیوه سنتی که طی آن، خریداران تنها در یک لحظه خاص فرصت ثبت سفارش داشتند، این روش با باز کردن بازه زمانی، امکان مشارکت عادلانه‌تری را فراهم می‌کند.
در گام نخست، سازمان بورس یا نهاد مسئول، یک دامنه قیمتی برای سهم تعیین می‌کند. سپس متقاضیان، با ثبت قیمت پیشنهادی خود در این بازه و مشخص کردن تعداد سهام مورد نظر، در فرآیند کشف قیمت مشارکت می‌کنند. در پایان دوره ثبت سفارش، میانگین قیمتی که بیشترین تقاضا در آن شکل گرفته، به‌عنوان قیمت نهایی سهم اعلام می‌شود و تخصیص سهام بر اساس آن صورت می‌گیرد. در عرضه اولیه به روش book building (بوک بیلدینگ)، آگهی عرضه ۴۸ ساعت قبل از وجود عرضه اطلاع رسانی می‌گردد که در آگهی موارد ذیل باید اعلام گردد:

• نام سهم قابل عرضه
• تاریخ روز عرضه
• تعداد سهام قابل عرضه
• مدیر عرضه
• متعهد و درصد میزان سقف تعهد خرید
• سهمیه خریدار حقیقی و حقوقی
• دامنه قیمتی (قیمت پایه تا سقف قیمتی)
• ساعات ثبت سفارش و موارد ضروری، در پیام ناظر، در روز عرضه اولیه، توسط ناظر انجام می‌گیرد.

ثبت سفارش برای عرضه اولیه

بعد از رویت پیام ناظر و مشخص شدن ساعت ثبت سفارش، شما می‌توانید سفارش خود را در زمان اعلام شده در سامانه‌های آنلاین کارگزاری مفید وارد کنید.

به نکات زیر توجه کنید

• حداکثر حجم در آگهی عرضه مشخص شده است در مورد قیمت میبایست بر اساس دامنه اعلام شده اقدام کنید.
• تا پایان مهلت ارسال سفارش می توانید سفارش خود را حذف و یا ویرایش نمایید.
• در این روش هر کد معاملاتی امکان ثبت یک سفارش را تنها و تنها از یک کارگزاری خواهد داشت.
• پس از اتمام زمان سفارش گیری، امکان حذف یا ویرایش سفارش وجود نخواهد داشت.

لازم به ذکر است در روش book building، چنانچه تحلیل مناسب قیمتی برای شرکت در عرضه اولیه نداشته باشید ( با توجه به شناور بودن قیمت) احتمالات زیر وجود خواهد داشت:

۱) سهم به شما تخصیص پیدا نکند.
۲) با توجه به هیجان بازار و ارزشگذاری نادرست متضرر شوید.

تخصیص سهام عرضه اولیه

بعد از مرحله ثبت سفارش، نوبت به مرحله تخصیص سهام به کدها می رسد که با توجه به شرایط ثبت سفارش به قرار زیر انجام خواهد گرفت.

۱. در صورتی که حجم کل سفارشات، در قیمت سقف دامنه، از تعداد سهامی که سهامدار عمده قرار است عرضه کند بیشتر باشد، قیمت پایانی سهم همان قیمت سقف خواهد بود. نحوه تخصیص به کدها به این صورت است که تعداد حداقلی را مشخص و از اولین تا آخرین سفارش، عرضه و دوباره از ابتدا تا انتها تکرار می‌شود تا میزان سهم مشخص به اتمام برسد.

مثال

اطلاعات زیر را برای یک عرضه اولیه در نظر بگیرید:

• تعداد سهام قابل عرضه: ۱میلیون
• حجم سفارشات ثبت شده در سقف ۲ میلیون
• محدودیت هر کد: ۱۰۰۰ سهم (۲۰۰۰ کد)

نحوه تخصیص دادن:

با توجه به نظر ناظر، ابتدا یک تعداد حداقلی مشخص می‌گردد (فرض کنید در اینجا ۱۰۰ عدد). حال به شرکت کنندگان در عرضه که قیمت خود را سقف وارد کرده اند (۲۰۰۰ نفر) ۱۰۰ عدد سهم داده می شود. مجددا ۱۰۰ عدد دیگر داده می‌شود. این فرآیند تا اتمام سهام قابل عرضه ادامه خواهد داشت.

توجه داشته باشید در این مرحله به کسانی که زیر سقف قیمتی سفارش گذاشته اند سهمی تعلق نخواهد گرفت.

۲. در صورتی که حجم کل سفارشات ثبت شده مساوی تعداد سهام قابل عرضه باشد، عرضه بر اساس اولویت قیمتی از بالاترین تقاضا تا کف قیمتی عرضه میگردد. قیمت پایانی به همان روش میانگین موزون قیمت تخصیص یافته در بازار عادی محاسبه خواهد شد.

۳. در صورتی که حجم کل سفارش‌های ثبت شده هنگام book building در دامنه قیمت، بیشتر از تعداد قابل عرضه باشد ابتدا با توجه به اولویت قیمتی سهم‌ها از بالاترین قیمت به سمت پایین‌ترین قیمت، عرضه می شود. چنانچه در پایین‌ترین قیمت سفارش‌ها بیش از تعداد سهام باقیمانده باشد دقیقا به روش شماره ۱ با حداقلی مشخص سهام باقیمانده اختصاص می‌یابد.

مثال

اطلاعات زیر را در نظر بگیرید:

• تعداد سهام قابل عرضه: ۱ میلیون سهم
• حجم (۲۰۰۰ کد) سفارش: ۲میلیون سهم
• دامنه قیمتی فرض: ۱۰۰۰ تا ۱۱۰۰ ریال

با توجه به روش book building، اگر حجم ۵۰۰ هزار سهم، بین قیمت ۱۰۰۱ تا ۱۱۰۰ ریال باشد ابتدا به این کدها بر اساس اولویت قیمتی اختصاص می یابد. ۵۰۰ هزار سهم مانده که در کف قیمتی است (۱۰۰۰ ریال) به کدها بر اساس تعیین حداقل به روش شماره ۱ اختصاص می یابد.

۴. در صورتی که حجم کل سفارش های ثبت شده کمتر از تعداد کل سهام قابل عرضه ولی به گونه‌ای باشد که پس از اعمال تمام یا بخشی از تعهد خرید، کل سهام قابل عرضه معامله شود، در صورتی که ایفای تعهد خرید حداقل به میزان ۵۰ درصد کل تعهد و بیش از ۱۰ درصد کل سهام قابل عرضه باشد، قیمت عرضه معادل قیمت کف خواهد بود.

مثال

اطلاعات زیر را در نظر بگیرید:

• تعداد سهام قابل عرضه: ۱میلیون سهم
• حجم کل خریدار: ۶۰۰ هزار سهم
• تعهد سهامدار عمده: ۵۰درصد = ۵۰۰ هزار سهم

با توجه به اینکه حجم خریدار از تعداد سهام قابل عرضه کمتر است، ۴۰۰ هزار سهم باقیمانده را خود سهامدار عمده یا نماینده او باید خریداری نماید.

۵. در صورتی که حجم کل سفارش های ثبت شده به گونه ای باشد که با اعمال تعهد خرید هم کل سهام قابل عرضه معامله نشود، عرضه انجام نمی شود. در این صورت عرضه اولیه شکست خورده و باید با قیمت پایین تری مجددا اطلاعیه عرضه اعلام گردد.

در نهایت، می‌توان گفت که روش بوک بیلدینگ تحولی مؤثر در فرآیند عرضه اولیه سهام به شمار می‌رود که با هدف افزایش عدالت در تخصیص، کشف دقیق‌تر قیمت و ارتقای شفافیت بازار، طراحی شده است. این روش با ایجاد امکان ثبت سفارش در بازه زمانی مشخص و انعطاف‌پذیر، فرصت مشارکت برابر را برای همه سرمایه‌گذاران فراهم می‌کند. با این حال، آشنایی کامل با نحوه عملکرد آن و تحلیل دقیق شرایط بازار، برای جلوگیری از ریسک‌های احتمالی و بهره‌مندی از مزایای عرضه اولیه، امری ضروری است. بوک بیلدینگ نه‌تنها به بهبود عملکرد بازار سرمایه کمک می‌کند، بلکه ابزار قدرتمندی برای تصمیم‌گیری هوشمندانه سرمایه‌گذاران در مراحل ابتدایی ورود شرکت‌ها به بورس محسوب می‌شود.

سوالات متداول