آشنایی با گره معاملاتی در بورس

در بازار سرمایه، گاهی یک نماد برای چند روز متوالی در صف خرید یا فروش باقی می‌ماند و عملا امکان معامله برای بسیاری از سرمایه‌گذاران فراهم نیست. ادامه‌دار شدن این وضعیت، علاوه بر کاهش نقدشوندگی سهم، فرآیند کشف قیمت را نیز با چالش مواجه می‌کند. به همین دلیل، سازمان بورس سازوکاری به نام گره معاملاتی را برای بازگرداندن معاملات به روند عادی در نظر گرفته است. در ادامه، با اجرای گره معاملاتی در بازار بورس آشنا خواهیم شد.

گره معاملاتی در بورس چیست؟

در بازار سرمایه، قیمت سهام در هر روز معاملاتی تنها می‌تواند در محدوده مشخصی نوسان کند که به آن دامنه نوسان گفته می‌شود. در برخی نمادها، به‌ویژه سهم‌هایی که حجم معاملات یا نقدشوندگی کمتری دارند، ممکن است صف‌های خرید یا فروش سنگینی تشکیل شود. اگر این صف‌ها برای چند روز متوالی ادامه پیدا کند و به دلیل کم بودن حجم معاملات، امکان انجام معامله یا کشف قیمت به‌طور مؤثر وجود نداشته باشد، نماد وارد وضعیت گره معاملاتی می‌شود.

چه زمانی یک نماد مشمول گره معاملاتی می‌شود؟ 

در حالت کلی و  مطابق ماده ۲۵ دستورالعمل معاملات در بورس، چنانچه یکی از حالت‌های زیر رخ دهد، نماد مشمول گره معاملاتی خواهد شد:

• یک نماد معاملاتی به‌رغم برخورداری از صف خرید یا صف فروش در پایان جلسه معاملاتی (حداقل معادل یک برابر حجم مبنا برای شرکت‌هایی با ۳ میلیارد سهم و بیشتر و دو برابر حجم مبنا برای سایر شرکت‌ها) به علت عدم تقارن قیمت‌های درخواست خرید و فروش، حداقل به مدت ۵ جلسه معاملاتی متوالی مورد معامله قرار نگیرد یا متوسط معاملات روزانه آن در این دوره (به‌استثنای معاملات در بازار معاملات عمده)، کمتر از ۵ درصد حجم مبنا باشد.
• کلیه معاملات یک نماد معاملاتی در ۵ جلسه معاملاتی متوالی در سقف دامنه نوسان روزانه قیمت باشد به شرطي كه متوسط حجم معاملات پنج جلسه معاملاتي متوالي (به‌استثناي معاملات در بازار معاملات عمده) كمتر از 5 درصد حجم مبنا باشد.
• کلیه معاملات یک نماد معاملاتی در ۵ جلسه معاملاتی متوالی در کف دامنه نوسان روزانه قیمت باشد ه شرطي كه متوسط حجم معاملات پنج جلسه معاملاتي متوالي (به‌استثناي معاملات در بازار معاملات عمده) كمتر از 5 درصد حجم‌مبنا باشد.

قابل ذکر است برای شرکت‌هایی با سرمایه کمتر از ۱۵۰ ميليارد ريال، مقررات گره معاملاتی به تشخیص مدیرعامل سازمان بورس می‌تواند اعمال نشود.

چگونه از لیست شرکت‌هایی که مشمول گره معاملاتی شده‌اند مطلع شویم؟

لیست نمادهایی که مشمول گره معاملاتی شده‌اند، معمولا در قالب پیام ناظر در سایت شرکت مدیریت فناوری بورس تهران (tsetmc.com) اطلاع رسانی خواهد شد. 

همچنین کارگزاری‌ها نیز در سامانه‌های معاملاتی آنلاین خود مانند ایزی تریدر این پیام‌های ناظر را اطلاع رسانی می‌کند. 

علاوه بر این، می‌توان با مراجعه به سایت شرکت بورس اوراق بهادار تهران (tse.ir) نیز از نمادهایی که دچار گره معاملاتی شده‌اند، باخبر شد.

بازگشایی نماد و دامنه نوسان در رفع گره معاملاتی

نمادهایی که به تشخیص ناظر بازار مشمول رفع گره معاملاتی می‌شوند، در اولین جلسه معاملاتی بعد با حراج ناپیوسته و دو برابر دامنه نوسان روزانه بازگشایی خواهند شد. پس از کشف قیمت، معاملات نماد با حراج پیوسته و در دامنه نوسان عادی ادامه پیدا می‌کند. همچنین برای تسهیل فرایند کشف قیمت، حجم مبنا در روز اجرای رفع گره معاملاتی اعمال نمی‌شود و پس از پایان این فرآیند، مجدداً در محاسبه قیمت پایانی سهم لحاظ خواهد شد.

نکته مهم اینکه اگر در مرحله حراج ناپیوسته معامله‌ای انجام نشود یا ناظر بازار به دلیل غیرعادی بودن قیمت کشف‌شده یا حجم معاملات، نتایج این مرحله را تایید نکند، بورس می‌تواند پس از اطلاع‌رسانی، حراج ناپیوسته را تنها یک بار دیگر تکرار کند. در صورتی که پس از آن نیز قیمت کشف نشود، آخرین قیمت پایانی نماد به‌عنوان قیمت مرجع در حراج پیوسته مبنا قرار می‌گیرد.

تفاوت حراج ناپیوسته و حراج پیوسته

در حراج ناپیوسته، سفارش‌های خرید و فروش ثبت و با یکدیگر تطبیق داده می‌شوند، اما معامله بلافاصله انجام نمی‌شود و قیمت تعادلی در پایان دوره حراج کشف خواهد شد. مرحله پیش‌گشایش بازار که معمولاً از ساعت ۸:۴۵ تا ۹:۰۰ برگزار می‌شود، نمونه‌ای از حراج ناپیوسته است.

در مقابل، حراج پیوسته همان روشی است که بخش عمده معاملات روزانه بازار در آن انجام می‌شود. در این حالت، هر زمان قیمت سفارش خرید و فروش با یکدیگر تطابق داشته باشد، معامله به‌صورت لحظه‌ای انجام خواهد شد. بنابراین، پس از پایان مرحله کشف قیمت در رفع گره معاملاتی، معاملات نماد با همین سازوکار ادامه می‌یابد.

بیشتر بخوانید: معاملات الگوریتمی چیست؟

بررسی یک نمونه

برای درک بهتر مفهوم رفع گره معاملاتی به این مثال توجه کنید. نماد «اپرداز» بیش از پنج روز متوالی و تا تاریخ ۱۴۰۰/۰۳/۱۸ از صف فروش خارج نشده است. همچنین حجم معاملات آن نیز اندک بوده است. در این شرایط، طبق قوانین سازمان بورس این نماد مشمول گره معاملاتی شده است. قیمت پایانی نماد در انتهای روز ۱۸ خرداد، ۲۱,۱۱۷ ریال بوده است. روز معاملاتی بعد در مرحله پیش گشایش با دامنه نوسان دو برابر یعنی ۱۰ درصد بازگشایی و سفارش‌‌گیری انجام گرفته است. پس از کشف شدن قیمت بر پایه‌ی دامنه نوسان ۱۰درصدی، در زمان باقیمانده تا پایان جلسه معاملاتی دامنه نوسان عادی (۶ درصدی) نسبت به قیمت کشف شده اعمال شده و معاملات بر اساس آن ادامه پیدا نموده است.

لازم به ذکر است تمام اطلاعات ذکر شده را می‌توان از طریق پیام ناظر هر نماد و همچنین در بخش سابقه در سایت شرکت مدیریت فناوری بورس تهران (tsetmc.com) مطالعه نمود. 

مزایا و معایب رفع گره معاملاتی

مزایا

رفع گره معاملاتی با هدف بازگرداندن یک نماد به روند عادی معاملات انجام می‌شود. زمانی که یک سهم برای چند روز متوالی در صف خرید یا فروش قفل باشد، امکان معامله برای بسیاری از سرمایه‌گذاران محدود شده و نقدشوندگی سهم کاهش می‌یابد. اجرای سازوکار رفع گره معاملاتی به کشف بهتر قیمت، افزایش حجم معاملات و تسهیل خرید و فروش سهام کمک می‌کند. همچنین، نظارت سازمان بورس بر این فرآیند، احتمال ایجاد اختلال یا دستکاری در معاملات را کاهش داده و به حفظ شفافیت بازار کمک می‌کند.

معایب 

با وجود مزایای رفع گره معاملاتی، اجرای این سازوکار ممکن است در کوتاه‌مدت با نوسانات قابل‌توجه قیمت همراه باشد. برای مثال، اگر نمادی پس از چند روز صف فروش مشمول رفع گره معاملاتی شود، افزایش دامنه نوسان می‌تواند باعث تعدیل سریع‌تر قیمت و افت محسوس آن در یک روز معاملاتی شود. این موضوع ممکن است برای برخی سهامداران، به‌ویژه افرادی که قصد فروش سهم را دارند، زیان کوتاه‌مدت به همراه داشته باشد. البته هدف از این سازوکار، تسریع در کشف قیمت واقعی و بازگرداندن تعادل به معاملات نماد است.

گره معاملاتی یکی از سازوکارهای بورس برای بازگرداندن معاملات یک نماد به روند عادی و بهبود فرایند کشف قیمت است. این سازوکار در شرایطی که یک سهم برای چند روز متوالی در صف خرید یا فروش باقی بماند، اجرا می‌شود و آشنایی با آن به سرمایه‌گذاران کمک می‌کند تا تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیرند. همچنین، اگر فرصت کافی برای یادگیری قوانین و مفاهیم بازار سرمایه و روش‌های تحلیل را ندارید، سرمایه‌گذاری در صندوق‌های سرمایه‌گذاری می‌تواند گزینه‌ای مناسب برای بهره‌مندی از فرصت‌های بازار با مدیریت حرفه‌ای دارایی‌ها باشد. 

سوالات متداول