انواع اوراق مشارکت و ویژگی‌های مهم هر یک از آن‌ها

تأمین مالی پروژه‌های بزرگ، در بخش دولتی یا خصوصی، نیازمند ابزارهایی است که هم پاسخگوی نیاز سرمایه‌گذاران باشد و هم منابع مالی قابل اطمینانی را برای اجراکنندگان پروژه‌ها فراهم آورد. اوراق مشارکت یکی از مهم‌ترین این ابزارهاست که با ساختاری منسجم و قانونی، امکان جذب سرمایه‌های خرد و کلان را برای طرح‌های عمرانی، صنعتی، خدماتی و زیرساختی فراهم می‌سازد. در ادامه، با نگاهی دقیق و کاربردی به انواع اوراق مشارکت، ویژگی‌ها، مزایا و تفاوت‌های آن‌ها میپردازیم تا با درک بهتر این ابزار مالی، بتوان تصمیم‌های آگاهانه‌تری در حوزه سرمایه‌گذاری و تامین مالی اتخاذ کرد.

اوراق مشارکت نوعی اوراق بهادار است که توسط دولت، شهرداری، شرکت‌های دولتی و خصوصی، برای تأمین اعتبار طرح‌های عمرانی یا زیرساختی در کشور، منتشر می‌شود. تهیه دستورالعمل اجرایی و مقررات ناظر بر انتشار ‌اوراق ‌مشارکت بر عهده بانک مرکزی یا سازمان بورس است. به عبارت دیگر سرمایه‌گذاران با خرید برگه اوراق در یک پروژه خاص شریک می‌شوند و طی مدت‌زمان تا سررسید، سودهای فصلی علی‌الحساب دریافت می‌کنند و در نهایت با تسویه اوراق، رابطه‌شان با شرکت منتشر کننده اوراق قطع می‌شود.

انواع اوراق مشارکت

اوراق مشارکت را می‌توان بر اساس معیارهای مختلف به گروه‌های گوناگونی تقسیم کرد. در ادامه، به مهم‌ترین شیوه‌های دسته‌بندی این اوراق اشاره می‌کنیم. هر نوع از این اوراق دارای ویژگی‌ها و شرایط خاص خود است و سرمایه‌گذاران می‌توانند بر اساس اهداف مالی، میزان ریسک‌پذیری و افق سرمایه‌گذاری‌شان، گزینه مناسب‌تری را انتخاب کنند.

۱- اوراق ‌مشارکت ساده

این نوع از اوراق، متداول‌ترین نوع ورقه مشارکت به شمار می‌رود که به دلیل مکانیسم‌های حقوقی خاص از جمله تضمین بازپرداخت اصل و سود ورقه که مقررات متفرقه حاکم بر این اوراق پیش‌بینی کرده‌اند، ابزار مناسبی برای شرکت عموم در سرمایه‌گذاری‌های کوتاه‌مدت است، چراکه صاحب ورقه با نام یا بی‌نام می‌تواند آن را به فرد دیگری منتقل یا به ناشر بازپس دهد.

۲- اوراق ‌مشارکت قابل‌تبدیل به سهام

این نوع از ‌ورقه ‌مشارکت، اقتباس کامل از مقررات سابق اوراق قرضه قابل‌تبدیل به سهام به‌وسیله قانون‌گذار بعد از انقلاب اسلامی است، چراکه ورقه مشارکت قابل‌تبدیل ورقه‌ای است که بتوان آن را به سهم شرکت ناشر تبدیل کرد. در این نوع ورقه برخلاف نوع ساده، اگر وضعیت شرکت ناشر به دلیل اقتصادی و سوددهی بهتر از زمان انتشار اولیه ورقه مشارکت شود، صاحب ورقه می‌تواند با تبدیل ورقه مشارکت خود به سهم شرکت در توسعه شرکت شریک و از آن بهره‌مند شود.

۳- انتشار اوراق مشارکت قابل‌ تعویض

این اوراق، قابل‌تعویض با سهام سایر شرکت‌های پذیرفته در بورس اوراق بهادار است. زمانی که چنین اوراقی به سرمایه‌گذار واگذار می‌شود، ناشر موظف است حداقل به‌میزان اوراق‌ مشارکت‌ قابل تعویض، موجودی سهام شرکت‌های مذکور را تا سررسید نهایی ورقه مشارکت نگهداری کند.

لازم است بدانید اغلب اوراق مشارکت‌ها از نوع ساده و با نام هستند، همچنین ‌اوراق ‌مشارکت‌هایی نظیر «قابل تبدیل به‌سهام» و «قابل‌تعویض با سهام‌های دیگر» چندان مورد استفاده قرار نمی‌گیرند.

۴- اوراق مشارکت بورسی و غیربورسی

از نظر محل معامله، اوراق مشارکت به دو دسته بورسی و غیر بورسی تقسیم می‌شود. برخی از اوراق مشارکت قابل معامله در بازار بورس هستند مانند اوراق مشارکت ساده، اوراق مشارکت قابل تبدیل به سهام و اوراق مشارکت قابل تعویض. برخی دیگر از اوراق مشارکت امکان معامله در بازار بورس را ندارند و تنها می‌توان آن‌ها را در شعب بانک‌های عامل خرید و فروش کرد. این اوراق که تحت نظارت بانک مرکزی منتشر می‌شود، اوراق مشارکت غیر بورسی نام دارد. اوراق مشارکت بانک مرکزی و اوراق مشارکت وزارتخانه‌ها و شرکت‌های دولتی از جمله اوراق مشارکت غیر بورسی محسوب می‌شوند.

نحوه خرید و فروش اوراق مشارکت

معاملات اوراق مشارکت از طریق دو مسیر اصلی انجام می‌شود: بانک‌های عامل و کارگزاری‌های بورس. چنانچه اوراق مشارکت مورد نظر در بازار سرمایه عرضه نشده باشد (غیربورسی)، متقاضی باید با در دست داشتن مدارک لازم به یکی از شعب بانک‌های عامل تعیین‌شده مراجعه کرده و فرآیند خرید را به‌صورت حضوری انجام دهد.

در مقابل، برای اوراق مشارکت بورسی مانند اوراق ساده یا قابل تعویض، مراحل بسیار ساده‌تر است. دارندگان کد بورسی می‌توانند بدون نیاز به مراجعه حضوری، تنها از طریق سامانه معاملاتی کارگزاری خود نسبت به خرید یا فروش این اوراق اقدام کنند. این روش، امکان سرمایه‌گذاری سریع و آسان را برای متقاضیان فراهم می‌سازد.

اوراق مشارکت یکی از ابزارهای مهم تأمین مالی در اقتصاد به‌شمار می‌آید که با هدف جذب سرمایه برای اجرای پروژه‌های عمرانی و زیرساختی توسط دولت، شهرداری‌ها یا شرکت‌های دولتی و خصوصی منتشر می‌شود. این اوراق با پرداخت سودهای دوره‌ای مشخص، فرصتی مناسب برای سرمایه‌گذاری کم‌ریسک فراهم می‌کنند و با توجه به نوع آن‌ها، ویژگی‌های متنوعی برای سرمایه‌گذاران دارند. آشنایی با انواع اوراق مشارکت و درک تفاوت‌های آن‌ها می‌تواند به تصمیم‌گیری هوشمندانه‌تر در انتخاب گزینه مناسب سرمایه‌گذاری کمک کند.

سوالات متداول