اوراق بدهی چیست و چه مزایایی برای سرمایه‌گذاران دارد؟

در دنیای اقتصاد و سرمایه‌گذاری، اوراق بدهی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای تأمین مالی جایگاه ویژه‌ای دارند. دولت‌ها و شرکت‌ها از طریق انتشار این اوراق منابع موردنیاز خود را جذب می‌کنند و سرمایه‌گذاران نیز در نقش وام‌دهنده، امکان کسب سودی معین و دوره‌ای را به‌دست می‌آورند. در ادامه، به معرفی انواع اوراق بدهی، بررسی مزایا و معایب سرمایه‌گذاری در آن‌ها و نکاتی کلیدی برای انتخاب این ابزار می‌پردازیم.

اوراق بدهی چیست؟

اوراق بدهی نوعی اوراق بهادار هستند که به‌عنوان ابزاری برای تامین مالی بنگاه‌های اقتصادی منتشر می‌شود. در واقع، خریداران این اوراق نقش وام‌دهنده و ناشران آن نقش وام‌گیرنده را ایفا می‌کنند. دولت‌ها برای پوشش کسری بودجه یا اجرای پروژه‌ها و شرکت‌های بزرگ برای دسترسی به منابع مالی خارج از شبکه بانکی، این اوراق را منتشر می‌کنند. برخی از اوراق بدهی دارای کوپن سود هستند که به‌صورت دوره‌ای مبلغی مشخص را به سرمایه‌گذاران پرداخت می‌کنند.

اصطلاحات مربوط به هر نوع از اوراق بدهی

تاریخ سررسید: تاریخ سررسید، تاریخ پایان دوره‌ی اوراق بدهی است. در این تاریخ، ناشر اوراق، ارزش اسمی این اوراق را به دارندگان آن‌ها پرداخت می‌نماید.

ارزش اسمی: ارزش اسمی در واقع همان اصل مبلغ وام است که باید در تاریخ سررسید به دارندگان اوراق پرداخت شود.

نرخ سود اسمی: نرخ سود اسمی، نرخ بهره‌ای است که به صورت دوره‌ای و تا سررسید، به اوراق‌ بدهی‌ تعلق می‌گیرد. به عنوان مثال اگر یک ورقه بدهی با نرخ اسمی ۱۰۰ هزار تومان و نرخ سود اسمی ۱۰ درصد دو بار در سال باشد، هر شش ماه یک‌بار به دارنده آن ورقه ۵ هزار تومان (معادل ۵ درصد ارزش اسمی) سود پرداخت می‌شود.

قیمت بازاری: دارندگان اوراق‌ بدهی‌ در صورت نیاز می‌توانند تا قبل از سررسید، اوراق خود را در بازار به فروش رسانده و به وجه نقد تبدیل کنند. قیمت بازاری اوراق بدهی، قیمت معامله آن در بازار است.

نرخ سود تا سررسید (YTM): نرخ سود تا سررسید، همان‌طور که از نامش پیداست، نرخ سودی است که از زمان خرید اوراق تا زمان سررسید آن، نصیب دارنده خواهد شد. اگر اوراق‌ بدهی در زمان انتشار آن‌ها خریداری شود، نرخ سود تا سررسید برابر نرخ سود اسمی خواهد بود. در غیر این صورت و در زمانی بعد از انتشار این اوراق، YTM ممکن است کمتر یا بیشتر از نرخ سود اسمی باشد. خریداران و فروشندگان اوراق بدهی معمولاً بر اساس نرخ YTM تصمیم به معامله این اوراق می‌گیرند.

ویژگی‌های اوراق بدهی

•     دارنده این اوراق، بستانکار شرکت بوده و حق دریافت اصل مبلغ اسمی و بهره آن را در موعد مقرر دارد.
•   دارنده اوراق بدهی، سهمی از مالکیت شرکت نداشته و از سود پرداختی شرکت به سهامداران نیز سهمی ندارد و در تصمیم‌گیری شرکت، حق رأی ندارد.
•    اگر ناشر، ورشکست شود، دارندگان اوراق‌ بدهی‌ در دریافت اصل‌وفرع سرمایه خود، بر سهامداران شرکت تقدم دارند.
•    همه اوراق‌ بدهی‌ دارای سررسید و ارزش اسمی مشخص هستند.

انواع اوراق بدهی

این اوراق را بر اساس ناشر آن می‌توان به سه دسته‌ی دولتی، شرکت‌ها و شهرداری‌ها تقسیم نمود. همچنین در بازار سرمایه ایران بر اساس نوع، اوراق بدهی‌ را می‌توان در سه دسته‌ی اوراق خزانه‌ی اسلامی، اوراق مشارکت و صکوک قرار داد.

• اوراق خزانه‌ی اسلامی: اوراق خزانه اسلامی که به اختصار اخزا نامیده می‌شود، توسط دولت جمهوری اسلامی ایران و با هدف تأمین مالی و کسری بودجه منتشر می‌شود. این اوراق بدون کوپن پرداخت سود بوده و بازپرداخت آن‌ها در سررسید توسط خزانه‌داری کل کشور صورت می‌پذیرد.
• اوراق مشارکت: شرکت‌ها برای تأمین مالی طرح‌های اقتصادی سودآور خود، اوراق مشارکت منتشر می‌کنند. با انتشار اوراق مشارکت، سرمایه مورد نیاز شرکت برای طرح مورد نظر، تأمین‌شده و شرکت سود بیشتری کسب می‌نماید. سرمایه‌گذاران نیز با خریداری نمودن این اوراق، در سود طرح شریک می‌شوند.
• صکوک: اوراق قرضه اسلامی یا صکوک در زمره اوراق بدهی قرار می‌گیرند. اوراق اجاره، مرابحه، استصناع، خرید دین، سلف استاندارد، مضاربه، منفعت، جعاله، مزارعه، مساقات و … از جمله صکوک هستند.

مزایای سرمایه‌گذاری در اوراق بدهی

درآمد پایدار: بسیاری از اوراق بدهی با نرخ بهره ثابت منتشر می‌شوند و به سرمایه‌گذار امکان دریافت بازدهی منظم و قابل پیش‌بینی را می‌دهند.

حفظ سرمایه: این اوراق معمولاً از امنیت بالایی برخوردار است، زیرا دولت یا شرکت ناشر موظف به پرداخت اصل سرمایه و سود آن در سررسید است.

تنوع پرتفوی: افزودن اوراق بدهی به سبد سرمایه‌گذاری، تنوع بیشتری ایجاد کرده و به کاهش ریسک کلی سرمایه‌گذاری کمک می‌کند.

ریسک این نوع از اوراق

ریسک نکول و ریسک نقدشوندگی از جمله ریسک‌هایی است که باید درباره این نوع از اوراق در نظر گرفته شود. ریسک نکول به معنای عدم توانایی ناشر به بازپرداخت اصل‌وفرع وام در زمان سررسید اوراق است. زمانی که ناشر اوراق بدهی، دولت باشد، ریسک نکول وجود ندارد. ریسک نقدشوندگی به معنای این است که دارنده، نتواند به راحتی اوراق خود را در بازار بفروشد و به وجه نقد تبدیل نماید. زمانی که حجم معاملات اوراق کم باشد، ممکن است این مشکل به وجود آید.

اوراق بدهی ابزاری کارآمد برای تأمین مالی دولت‌ها، شرکت‌ها و در عین حال گزینه‌ای مطمئن برای سرمایه‌گذاران به شمار می‌رود. این اوراق با ویژگی‌هایی مانند سررسید مشخص، نرخ سود معین و تقدم در بازپرداخت نسبت به سهامداران، امنیت بالایی را برای سرمایه‌گذاران فراهم می‌کنند و در عین حال تنوع مناسبی در پرتفوی ایجاد می‌کنند. هرچند ریسک‌هایی همچون نقدشوندگی پایین یا نکول وجود دارد، اما با انتخاب درست ناشر و بررسی شرایط بازار، می‌توان از این ابزار به‌عنوان یکی از ارکان اصلی سرمایه‌گذاری کم‌ریسک استفاده کرد.

سوالات متداول