معاملات الگوریتمی چیست و چگونه در بورس انجام می‌شود؟

امروزه معاملات الگوریتمی در بازارهای مالی پیشرفته دنیا جایگاه ویژه‌ای دارند و بخش قابل توجهی از معاملات بر اساس الگوریتم‌ها و به وسیله کامپیوترها انجام می‌گردد. بر همین اساس، الگوریتم‌های بسیار زیادی در این زمینه طراحی شده است که هر یک هدف خاصی را دنبال می‌کنند. به عنوان مثال، می‌توان بر اساس دانش تحلیل تکنیکال شرایط انجام معامله را تعیین کرد و بر اساس آن، الگوریتم خاصی را طراحی کرد.

در ادامه پس از بررسی مزایای معاملات الگوریتمی، در خصوص انواع الگوریتم‌ها و کارکرد هر یک نیز توضیحاتی ارائه می‌شود.

تاریخچه معاملات الگوریتمی

معاملات الگوریتمی برای اولین بار در دهه ۱۹۷۰ معرفی شدند، اما با پیشرفت فناوری و قدرت پردازش کامپیوتر، به ویژه از دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ و با ظهور اینترنت، به طور چشمگیری توسعه یافتند. با آغاز قرن جدید و دسترسی سریع‌تر به داده‌های مالی، استفاده از این معاملات افزایش یافت و با ظهور هوش مصنوعی، الگوریتم‌ها به ابزار حیاتی سرمایه‌گذاران و معامله‌گران در سراسر جهان تبدیل شدند.

معاملات الگوریتمی چیست؟

معاملات الگوریتمی یا معاملات خودکار، به معاملاتی اطلاق می‌شود که به‌صورت خودکار و با استفاده از برنامه‌های کامپیوتری انجام شده و نیاز به دخالت مستقیم انسان ندارند. این نوع معاملات، طبق دستورات و قواعد تعریف‌شده در الگوریتم‌های برنامه‌نویسی اجرا می‌شوند. 

الگوریتم‌های معاملاتی می‌توانند بر اساس پارامترهای مختلفی نظیر زمان‌بندی، قیمت، حجم معاملات یا مدل‌های ریاضی و آماری طراحی شوند. استفاده از این سیستم‌ها امکان انجام معاملات با سرعت و حجم بسیار بالا را فراهم می‌کند، به گونه‌ای که دستیابی به سطح مشابهی از کارایی و سودآوری توسط معامله‌گر انسانی تقریباً غیرممکن است.

نگاهی به تاریخچه معاملات الگوریتمی

معاملات الگوریتمی نخستین بار در دهه ۱۹۷۰ میلادی و در شکل‌های بسیار ابتدایی مورد استفاده قرار گرفتند، اما با پیشرفت فناوری و افزایش توان پردازش رایانه‌ها، این شیوه از معامله‌گری به‌تدریج جایگاه مهمی در بازارهای مالی پیدا کرد. در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰، با گسترش دسترسی به اینترنت، بسترهای مناسبی برای توسعه الگوریتم‌های معاملاتی فراهم شد و از ابتدای قرن ۲۱، هم‌زمان با رشد سریع فناوری‌های دیجیتال، سرعت و دقت این الگوریتم‌ها نیز افزایش یافت. هم‌چنین، با ورود هوش مصنوعی به عرصه بازارهای مالی، معاملات الگوریتمی به سطح بالاتری از پیچیدگی و کارایی رسیدند و به ابزاری کلیدی برای مؤسسات سرمایه‌گذاری بزرگ بدل شدند. امروزه در بسیاری از بازارهای جهانی، بین ۷۰ تا ۸۰ درصد از معاملات به‌صورت الگوریتمی انجام می‌شود. در ایران نیز با رشد زیرساخت‌های معاملاتی آنلاین، توجه به الگوریتم‌های هوشمند در حال افزایش است.

مزایای معاملات الگوریتمی

از مهم‌ترین مزایای معاملات الگوریتمی می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

عدم دخالت عواطف و احساسات انسانی در انجام معاملات

کنترل احساسات در معاملات بازار سرمایه یکی از ملزومات تبدیل شدن به یک معامله‌گر موفق است. در بسیاری از مواقع، غلبه احساسات و هیجانات بر یک معامله‌گر باعث می‌شود که قدرت تصمیم‌گیری خود را از دست داده و تصمیم‌های نادرستی بگیرد. نتیجه این اتفاق چیزی جز انجام معاملات اشتباه و از دست رفتن سرمایه وی نخواهد بود. بنابراین، یکی از بزرگترین مزایای معاملات الگوریتمی عدم دخالت عواطف، احساسات و هیجانات در تصمیم‌گیری‌ها و انجام معاملات تنها بر اساس قواعد از پیش تعیین شده است.

صرفه‌جویی در زمان

معامله‌گران بازار در حالت عادی باید زمان زیادی را صرف رصد کردن بخشی از بازار و پیدا کردن سهام مناسب کنند. این در حالی است که معاملات الگوریتمی و در حالت کلی کامپیوترها را این امکان را فراهم کرده‌اند تا پردازش اطلاعات با سرعتی بسیار بالا و بدون خطا، انجام گرفته و نتیجه آن مشخص شود. 

عدم وجود ریسک ثبت سفارش اشتباه

خطاهای انسانی در ثبت سفارش‌ها و انجام معاملات اشتباه خیلی دور از انتظار نیست. موارد متعددی دیده شده که معامله‌گر در هنگام ثبت سفارش و در تعیین مواردی مثل قیمت یا تعداد سهام یا حتی در تعیین نوع سفارش (خرید یا فروش بودن)، دچار خطا شده است. از آنجا که در معاملات الگوریتمی معمولا تمامی این موارد توسط کامپیوترها تعیین می‌شوند، احتمال بروز چنین خطاهایی تقریبا برابر صفر است.

انواع الگوریتم‌ها در معاملات الگوریتمی

یک الگوریتم اساسا مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها برای انجام یک کار معین است. یک معامله الگوریتمی را نیز به سادگی می‌توان مراحلی برای اجرای سفارش به روشی خاص، تعریف نمود. از همین رو طیف وسیعی از الگوریتم‌ها وجود دارد که هر کدام با مد نظر قرار دادن ترکیبی از انواع متغیرها، اهداف خاصی را دنبال می‌کنند.

در گذشته بیشتر طبقه‌بندی الگوریتم‌ها بر چگونگی اجرای آن‌ها تمرکز داشتند. این در حالی است که یک سرمایه‌گذار بر مبنای مجموعه‌ای از اهداف برای سرمایه‌ گذاری خود تصمیم‌گیری می‌کند. از این جهت، الگوریتم‌ها را می‌توان بر مبنای هدف دسته‌بندی کرد و در سه گروه اصلی زیر جای داد: 

الگوریتم‌های اثر محور (Impact-driven)

این دسته از الگوریتم‌ها به دنبال حداقل کردن اثر کلی بر بازار هستند. به عبارت دیگر تلاش می‌کنند تا اثر معاملات بر قیمت دارایی را کاهش دهند. بنابراین سفارش‌های با حجم بزرگ اغلب به سفارش‌های با حجم کوچک شکسته می‌شوند و سپس در یک دوره زمانی طولانی‌تر در بازار ارسال و معامله می‌شوند. مشهورترین الگوریتم‌هایی که در این دسته قرار می‌گیرند عبارتند از:

الگوریتم‌های هزینه محور (Cost-driven)

این الگوریتم‌ها به دنبال کاهش هزینه کلی معاملات هستند. بنابراین آن‌ها باید اثر بازار، ریسک زمانی و عواملی همچون روند قیمت را در نظر بگیرند. منظور اصلی از هزینه معاملات، تفاوت قیمت تصمیم‌گیری و قیمتی است که معامله در آن انجام می‌شود. در حقیقت، زمانی که مدیر پرتفوی تصمیم به خرید یا فروش می‌گیرد ممکن است قیمت نهایی معامله با قیمت زمان تصمیم‌گیری متفاوت باشد. بنابراین این الگوریتم‌ها به دنبال بهترین عملکرد و کمترین ریسک قیمت هستند.

مشهورترین الگوریتم‌هایی که در این دسته قرار می‌گیرند عبارتند از:

•  الگوریتم‌های حداقل هزینه اجرا (Implementation Shortfall) 
• الگوریتم‌های کمبود تطبیقی (Adaptive Shortfall)  
• الگوریتم‌های پایان بازار (Market On Close) 

الگوریتم‌های فرصت یاب (opportunistic)

الگوریتم‌های فرصت یاب یا Opportunistic Algorithms به دنبال فرصت‌هایی هستند که در بازار وجود دارد، به صورتی که می‌توانند از نوسانات قیمت بازار سرمایه استفاده کنند.

کارایی آن‌ها بر مبنای شناسایی کردن الگوها و روند‌هایی است که می‌توانند به پیدا کردن فرصت‌های سودآور در بازار کمک کنند. به طور کلی، هدف استفاده از این الگوریتم‌، تحقق سود با استفاده از استراتژی‌های مالی هوشمندانه است که بر اساس داده‌های حقیقی و فرصت‌هایی که بازار ارائه می‌دهد، شکل گرفته‌اند و مورد استفاده قرار می‌گیرند.

این الگوریتم‌ها به دنبال کسب منفعت از شرایط مطلوب بازار هستند و اغلب بر مبنای قیمت یا نقدینگی- محور هستند. الگوریتم‌هایی که در این دسته قرار می‌گیرند عبارت‌اند از:

• الگوریتم‌های درون خطی قیمت (Price Inline)
• الگوریتم‌های نقدشونده محور (Liquidity-driven)
• معاملات جفتی (Pair / Spread trading)

الگوریتم‌های معاملاتی چگونه عمل می‌کنند؟

عملکرد الگوریتم‌های معاملاتی از یک فرآیند چندمرحله‌ای دقیق پیروی می‌کند که در آن، استراتژی‌های از پیش تعریف‌شده به طور خودکار اجرا می‌شوند:

مرحله اول: الگوریتم‌ها در گام نخست با بررسی پیوسته نمودارها و داده‌های بازار، به جستجوی فرصت‌های معاملاتی منطبق با استراتژی تعریف‌شده می‌پردازند. تشخیص دقیق نقاط ورود و خروج از اهمیت بالایی برخوردار است، چرا که دقت در این مرحله پایه‌گذار موفقیت معامله است.

مرحله دوم: پس از شناسایی فرصت مناسب، الگوریتم پیش از اجرای سفارش، پارامترهای مدیریت ریسک و سرمایه را بررسی می‌کند تا حجم معامله بر اساس این اصول تعیین شود. این کار موجب حفظ تعادل سرمایه در برابر نوسانات بازار می‌شود.

مرحله سوم: در این مرحله، سفارش خرید یا فروش اجرا می‌شود. برخلاف معاملات دستی، الگوریتم‌ها قادرند هم‌زمان چندین موقعیت معاملاتی را به‌طور دقیق و بدون تاخیر مدیریت کنند.

مرحله چهارم: الگوریتم‌ها به‌طور پیوسته معاملات باز را زیر نظر دارند تا در زمان مناسب و بر اساس شرایط تعریف‌شده، نسبت به تغییر یا بستن موقعیت‌ها اقدام کنند.

مرحله پنجم: در پایان، الگوریتم با تعیین نقطه خروج بر اساس استراتژی مشخص‌شده، حجم سفارش خروج را محاسبه و به سامانه معاملاتی ارسال می‌کند تا معامله به‌طور کامل بسته شود.

با توجه به روند رو به رشد فناوری در بازارهای مالی، معاملات الگوریتمی به یکی از اجزای جدایی‌ناپذیر در این حوزه تبدیل شده‌ است. استفاده از الگوریتم‌ها نه‌تنها باعث افزایش سرعت، دقت و کارایی در انجام معاملات می‌شود، بلکه با حذف عواطف انسانی و کاهش خطاهای معاملاتی، به معامله‌گران امکان می‌دهد تصمیم‌هایی منطقی و مبتنی بر داده اتخاذ کنند. آشنایی با انواع الگوریتم‌ها و کاربردهای آن‌ها می‌تواند به سرمایه‌گذاران کمک کند تا استراتژی‌های هوشمندانه‌تری را برای مدیریت سرمایه خود انتخاب کنند. بنابراین، درک دقیق از این ابزار قدرتمند، گامی ضروری برای فعالیت حرفه‌ای و موفق در بازار سرمایه محسوب می‌شود.

سوالات متداول